Rüşvet ve yolsuzluk kara para kapsamında

Kara para; uyuşturucu, silah kaçakçılığı, bahis veya dolandırıcılık gibi yasa dışı faaliyetlerden elde edilen, kaynağı gizlenmesi gereken malvarlığı olarak bilinirdi. 2003 yılında bu tanım değişti. Tüm dünyada, siyasetçilerin, devlet yöneticilerinin, üst düzey kamu görevlilerinin rüşvet ve yolsuzlukları kara para kapsamına alındı. 

Yabancı yatırım uzmanı Avukat Abide Gülel Saral, Türkiye’de, MASAK (Mali Suçları Araştırma Kurulu) rehberinde de yer alan kara para suçları hakkında şu bilgileri verdi:

SİYASİLER VE AİLELERİ YÜKSEK RİSKLİ KATEGORİDE

“PEP (Politically Exposed Person) yani siyasi nüfuz sahibi kişi kavramı ilk olarak 1990’larda, özellikle büyük yolsuzluk ve diktatörlük sonrası ortaya çıkan yurt dışına kaçırılmış kamu fonları sorunuyla gündeme geldi. 

Afrika ve Latin Amerika’da bazı liderlerin milyarlarca doları offshore hesaplara aktardığı ortaya çıkınca, finans sistemi alarm verdi.

FATF (Mali Eylem Görev Gücü), 2003 yılında PEP kavramını resmi standartlarına dahil etti.

Türkiye’de de üst düzey kamu görevlileri, siyasetçiler, devlet yöneticileri, bunların aile üyeleri ve yakınları, MASAK rehberinde yer alıyor. Yani, Türkiye’de üst düzey kamu görevlileri, siyasetçiler ve bunların birinci derece yakınları PEP (Politically Exposed Person) olarak değerlendirilir ve işlemleri “yüksek riskli” kategoride ele alınır.

YAKIN AKRABA ÜZERİNDEN MAL VARLIĞI ARTIŞI 

Örneğin, bir belediye başkanının kardeşi veya eşi adına kısa sürede birden fazla gayrimenkul satın alınması, gelir beyanı ile yapılan yatırımlar arasında açık bir uyumsuzluk bulunması halinde, banka; “kaynağın meşruiyetini” sorgular ve gerekirse MASAK’a bildirim yapar.

Burada risk; Kamu gücünün dolaylı olarak kişisel servete dönüştürülmesi ihtimalidir.

İHALE SONRASI PARA AKIŞI

Kamu ihalesi kazanan bir şirketten, PEP ile yani siyasi nüfuz sahibi kişi ile bağlantılı bir danışmanlık şirketine “danışmanlık bedeli” adı altında yüksek tutarlı ödemeler yapılması, hizmetin gerçekliği veya piyasa rayicine uygunluğu tartışmalı olabilir.

Bu tip yapılandırmalar, uluslararası AML literatüründe “örtülü komisyon / kickback” riski olarak değerlendirilir.

YURT DIŞI FON TRANSFERLERİ

Bir kamu görevlisinin çocuğunun yurt dışında eğitim görmesi bahanesiyle düzenli ve yüksek tutarlı döviz transferleri… Ancak gönderilen tutarların eğitim giderleriyle orantısız olması…

Bankalar bu durumda işlemi “ekonomik mantık testi” (economic rationale test) açısından değerlendirir.

NAKİT YOĞUN SEKTÖRLER ÜZERİNDEN AKLAMA

PEP (siyasi nüfuz sahibi kişi) bağlantılı bir kişinin restoran, kuyumcu veya turizm işletmesi üzerinden yüksek nakit girişleri göstermesi…

Gerçek ticari faaliyet ile beyan edilen ciro arasında uyumsuzluk bulunması…

AÇIKLANAMAYAN SERVET ARTIŞI

Türkiye’de üst düzey kamu görevlileri veya siyasetçilerle bağlantılı kişilerin finansal işlemleri “yüksek riskli” kabul edilir.

Örneğin bir belediye başkanının yakınının ani ve açıklanamayan servet artışı, bankalar tarafından AML kapsamında incelemeye alınır.

Bu noktada hukukçular ve mali danışmanlar, müşterilerini hem korumak hem de mevzuata uygun hareket etmek zorundadır.

BANKALAR SORUMLU

HSBC’nin Meksika kartellerine ait paraların aklanmasına yeterince engel olamadığı ortaya çıkmıştı. Banka, AML kontrollerindeki zafiyet nedeniyle milyarlarca dolar ceza ödemek zorunda kalmıştı. Bu olay, bankaların AML sorumluluğunun ne kadar kritik olduğunu gösterir.

Danske Bank’ın Estonya şubesinde yaklaşık 200 milyar Euro’luk şüpheli işlem tespit edilmişti. Rusya ve eski Sovyet ülkelerinden gelen fonlar sistem üzerinden aklanmıştı.

Bu süreçte denetim eksikliği ve uyum zafiyeti ciddi sonuçlar doğurmuştur.

Panama Papers belgeleri, çok sayıda politikacı, iş insanı ve kamu görevlisinin offshore şirketler aracılığıyla servetlerini gizlediğini ortaya koymuştu.

TÜRKİYE GRİ LİSTEDEN NASIL ÇIKTI?

FATF, AML standartlarını uygulamayan ülkeleri “gri listeye” alır.

Türkiye, kara para aklama ve terörizmin finansmanıyla mücadelede uluslararası standartları belirleyen FATF tarafından 2021 yılında gri listeye alınmıştı.

Bu durum, yabancı yatırımlar ve finansal güven açısından doğrudan olumsuz etkiler yarattı.

Türkiye; kripto varlık düzenlemeleri, SPK (Sermaye Piyasası Kurulu) yetkilerinin artırılması, MASAK’ın yeniden yapılandırılması ve MASAK’ın operasyonları, suç gelirleri ile mücadele için özel ihtisas mahkemelerinin kurulması sonrasında, 28 Haziran 2024 tarihinde gri listeden çıkarıldı.

MASAK tarafından yürütülen ulusal risk değerlendirme çalışmaları, ülke bazlı risklerin belirlenmesi ve politika geliştirilmesi açısından yol gösterici niteliktedir.

AVUKATLAR VE DANIŞMANLAR DA SORUMLU

Hukuk meslek mensupları, özellikle şirket kuruluşları, gayrimenkul işlemleri ve finansal yapılandırmalar gibi alanlarda kritik bir rol oynamaktadır. Bu nedenle, belirli koşullar altında kara para aklamanın önlenmesine yönelik yükümlülüklere tabidirler.

Kara para aklama ile mücadele, yalnızca finansal kurumların değil; hukukçular, danışmanlar ve kamu ile ilişkili tüm aktörlerin ortak sorumluluğudur. 

Avukat–müvekkil gizliliği ile kamu yararı arasındaki denge bu noktada çok önemli.

Örneğin bir avukat ya da bir danışman, kara parayı fark ederse bunu ihbar etmek zorundadır.

KARA PARA YAPTIRIMLARI

Kara parayla mücadele edilmezse; başlıca yaptırım mekanizmaları olan, ABD Hazine Bakanlığı’na bağlı OFAC yaptırımları, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararları, Avrupa Birliği yaptırım listeleri devreye girer.”